مادران شاغل قربانی نبود مهدکودک چالش های تک فرزندی از زبان روانشناس

مریم سلمانیان، متخصص روان شناسی بالینی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، در گفتگو باخبرنگار مهر به بررسی نتایج روان شناختی تک فرزندی در خانواده های امروزی پرداخت و عنوان کرد: در سالیان اخیر، تغییراتی در ساختار خانواده ها رخداده و تعداد خانواده هایی که تنها یک فرزند دارند، به علل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی افزایش پیدا کرده است.

سلمانیان ضمن اشاره به تصورات رایج قدیمی که تک فرزندان را خودخواه، لوس یا دارای مشکلات ارتباطی می دانستند، اظهار داشت: تحقیقات جدید نشان داده است که این کلیشه ها همیشه صحت ندارند. براستی، تفاوت معناداری از نظر شاخصهای سلامت روان، مانند اضطراب و افسردگی، بین خردسالان تک فرزند و کودکانی که خواهر یا برادر دارند، مشاهده نمی گردد. ازاین رو نمی توان گفت خردسالان تک فرزند بطور ذاتی از نظر روان شناختی صدمه پذیرتر هستند.

این متخصص روان شناسی حتی به مزایای پنهان این وضعیت هم اشاره نمود و اضافه کرد: خردسالان تک فرزند به علت دریافت تمرکز و منابع مالی بیشتری از والدین، گاهی رشد تحصیلی بهتری داشته و حس امنیت و تعلق مندی بالاتری را تجربه می کنند.

کودک محوری و کمبود مهارت های اجتماعی

سلمانیان بر چالش های خاص این گروه تاکید کرد و اظهار داشت: یکی از مهم ترین صدمه های تک فرزندی، «کودک محوری» شدید می باشد. وقتی کل دغدغه ها و توجهات خانواده حول محور یک کودک می چرخد، این فرد ممکنست در تحمل ناکامی، پذیرش قوانین اجتماعی و نوبت گیری در فعالیتها گرفتار مشکل شود.

وی توضیح داد: خردسالان دارای خواهر و برادر، فضای طبیعی تری برای تجربه تعامل، اشتراک گذاری و حل تعارضات دارند. تک فرزندان چون این تجربه را در خانه ندارند، در تعامل با همسالان بیرون از خانه ممکنست مهارت های کلامی و اجتماعی لازم را کمتر تمرین کرده باشند.

سلمانیان اضافه کرد: در تعدادی خانواده های تک فرزند، والدین ممکنست ناخواسته انتظارات و نگرانی های خودرا بیش از اندازه بر تنها فرزند خود متمرکز کنند؛ این مساله می تواند فشار تحصیلی و روانی را بر کودک افزایش دهد و او را نسبت به شکست یا ناکامی، حساس و مضطرب کند.

جبران خلاء تعامل با محیط های اجتماعی

این متخصص روانشناسی بالینی تاکید کرد: خیلی از مشکلات منحصراً ناشی از تک فرزند بودن نیست، بلکه ریشه در «سبک فرزندپروری» و کیفیت روابط خانوادگی دارد. برای والدینی که به علل مختلف (مانند محدودیت های اقتصادی، پزشکی یا فرهنگی) تنها یک فرزند دارند، سفارش می شود تا خلاء «خواهر و برادری» را در محیط های اجتماعی جبران کنند.

وی اضافه کرد: والدین باید فرصتهای کافی برای تعامل کودک با همسالان فراهم نمایند. حضور در پارک ها، کلاس های ورزشی، هنری و گروههای دوستانه، می تواند فضای موردنیاز برای تمرین مهارت های اجتماعی، حل تعارض و تقویت هوش هیجانی را ایجاد نماید.

سلمانیان اشاره کرد: تعادل در تربیت، پرهیز از کودک محوری افراطی و غنی سازی محیط اجتماعی کودک، کلید تبدیل چالش های تک فرزندی به فرصتهای رشد است.

چالش های بزرگسالی و احساس تنهایی

سلمانیان به نتایج طولانی مدت تک فرزندی در سنین بزرگسالی اشاره نمود و اظهار داشت: در دوران بزرگسالی، افراد اغلب برای درد و دل و حل مشکلات به غیر از والدین، به خواهر و برادر پناه می برند. تک فرزندان ممکنست در این مرحله از زندگی، احساس کنند که «پشتوانه عاطفی» دیگری جز والدین ندارند و گاهی حسرت عدم داشتن خواهر یا برادر را بکشند. همچنین، با بالا رفتن سن، مسئولیت مراقبت از والدین تنها بر دوش یک فرزند است که فشار روانی و اقتصادی قابل توجهی را ایجاد می کند؛ در صورتیکه در خانواده های چندفرزندی، این مسئولیت بین اعضا تقسیم می شود.

وی تاکید کرد: این چالش ها اجتناب ناپذیر نیستند و به کیفیت تعاملات اجتماعی بستگی دارند، تک فرزندی به خودی خود سبب ایزوله شدن فرد نمی گردد. اگر کودک در کودکی فرصتهای تعاملی کافی مانند ارتباط با فامیل، دوستان و همسالان داشته باشد، در بزرگسالی شبکه اجتماعی قوی تری خواهد داشت و کمبود خواهر و برادر را جبران می کند.

سلمانیان در پاسخ اشاره کرد: درست است که برخی موارد بهانه تراشی است، اما بخش عمده ای از این تصمیمات ریشه در «نبود حمایت های اجتماعی لازم»، خصوصاً برای مادران شاغل دارد.

این روانشناس بالینی اظهار داشت: یکی از بزرگترین چالش ها، عدم وجود مهدکودک های درون سازمانی یا نزدیک محل کار است. با وجود «قانون پشتیبانی از خانواده و جوانی جمعیت» که تأسیس مهدکودک در محیط های کار را الزامی کرده، متاسفانه در خیلی از مراکز حتی در تهران هم از این خدمت محرومیم. وقتی یک مادر شاغل نگران باشد که فرزندش را به کی بسپارد، طبیعتاً از داشتن فرزند دوم منصرف می شود.

از مهدکودک تا بهداشت روان

سلمانیان اشاره کرد: درست است که برخی موارد بهانه تراشی است، اما بخش عمده ای از این تصمیمات ریشه در «نبود حمایت های اجتماعی لازم»، خصوصاً برای مادران شاغل دارد.

این روانشناس بالینی اظهار داشت: یکی از بزرگترین چالش ها، عدم وجود مهدکودک های درون سازمانی یا نزدیک محل کار است. با وجود «قانون پشتیبانی از خانواده و جوانی جمعیت» که تأسیس مهدکودک در محیط های کار را الزامی کرده، متاسفانه در خیلی از مراکز از این خدمت محرومیم. وقتی یک مادر شاغل نگران باشد که فرزندش را به چه کسی بسپارد، ممکنست از داشتن فرزند دوم منصرف می شود.

وی اضافه کرد: از نظر روان شناختی، تک فرزندی نباید بعنوان یک "نقص" ذاتی دیده شود. اگر چالش های تعاملی در محیط های اجتماعی جبران شود، کودک تک فرزند می تواند مهارت های اجتماعی لازم را کسب کند. خیلی از تک فرزندان در بزرگسالی، نقش حمایتی خواهر و برادر را با دوستان صمیمی و شبکه های اجتماعی قوی جبران می کنند و ارتباط عمیقی با آنها دارند.

سلمانیان اشاره کرد: پیچیدگی مساله فرزندآوری و تک فرزندی، نیازمند نگرشی چندجانبه است. عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روان شناختی همگی در این معادله نقش دارند. تا وقتی که حمایت های اجتماعی حقیقی وجود نداشته باشد، ممکنست نگرانی ها یا فشارهای اقتصادی، والدین را به سوی تک فرزندی ناخواسته سوق دهد